Chương 2. Huyết Áp Là Gì? Bản Chất Sinh Lý Học Và Cơ Chế Vận Hành Của Áp Lực Lòng Mạch

Mỗi nhịp tim đều đang "vận chuyển sự sống"

Bạn có bao giờ tự hỏi vì sao trái tim của chúng ta phải đập liên tục, ngay cả khi đang ngủ?

Mỗi lần tim co bóp, hàng trăm mililit máu được bơm vào hệ thống động mạch để mang oxy và dưỡng chất đến nuôi từng tế bào trong cơ thể. Đồng thời, máu cũng giúp vận chuyển hormone, kháng thể và các chất dinh dưỡng cần thiết đến các cơ quan, sau đó đưa chất thải trở lại gan, thận và phổi để đào thải.

Để dòng máu có thể lưu thông khắp cơ thể, cần có một lực đẩy đủ mạnh tác động lên thành động mạch. Lực đẩy này chính là huyết áp.

Nói cách khác, nếu coi hệ tuần hoàn là một hệ thống đường ống dẫn nước, thì trái tim giống như chiếc máy bơm, còn huyết áp chính là áp lực giúp dòng máu chảy đến mọi "điểm cuối" trong cơ thể.

Không có huyết áp, các cơ quan sẽ không nhận đủ oxy và chất dinh dưỡng để hoạt động bình thường.

Huyết áp là gì?

Theo định nghĩa y khoa, huyết áp là áp lực của dòng máu tác động lên thành động mạch trong quá trình tim co bóp và giãn ra để bơm máu đi khắp cơ thể.

Huyết áp không phải là một con số cố định. Nó luôn thay đổi theo từng thời điểm trong ngày và chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như:

• Tuổi tác.
• Mức độ vận động.
• Căng thẳng, lo âu.
• Chế độ ăn uống.
• Giấc ngủ.
• Thuốc điều trị.
• Các bệnh lý tim mạch, nội tiết hoặc thận.

Điều quan trọng không phải là huyết áp luôn giữ nguyên một mức, mà là dao động trong giới hạn phù hợp với nhu cầu hoạt động của cơ thể.

Hai con số trên máy đo huyết áp có ý nghĩa gì?

Khi đo huyết áp tại nhà, màn hình máy thường hiển thị hai chỉ số, ví dụ:

120/80 mmHg

Đây là hai giá trị phản ánh hai giai đoạn khác nhau trong chu kỳ hoạt động của tim.

Huyết áp tâm thu (SYS)

Đây là con số ở phía trên.

Ví dụ:

120 mmHg

Chỉ số này phản ánh áp lực trong động mạch khi tim co bóp mạnh nhất để bơm máu đi nuôi cơ thể.

Có thể hiểu đơn giản:

Tim bóp → Máu được đẩy đi → Áp lực tăng lên → Huyết áp tâm thu được ghi nhận.

Thông thường, đây cũng là chỉ số được nhiều người quan tâm khi theo dõi nguy cơ tăng huyết áp.

Huyết áp tâm trương (DIA)

Đây là con số ở phía dưới.

Ví dụ:

80 mmHg

Sau khi co bóp, tim sẽ giãn ra để nhận máu trở về chuẩn bị cho nhịp tiếp theo. Lúc này áp lực trong động mạch giảm xuống.

Đó chính là huyết áp tâm trương.

Có thể hình dung:

Tim nghỉ → Máu trở về tim → Áp lực giảm → Huyết áp tâm trương được ghi nhận.

Hai chỉ số này luôn cần được đánh giá cùng nhau để phản ánh đầy đủ tình trạng huyết áp của một người.

Đơn vị mmHg có nghĩa là gì?

Nhiều người thắc mắc vì sao máy đo huyết áp luôn hiển thị đơn vị mmHg.

Đây là viết tắt của milimét thủy ngân (millimeters of mercury), một đơn vị đo áp suất được sử dụng trong y học từ rất sớm và vẫn được áp dụng phổ biến đến ngày nay.

Dù các máy đo hiện đại đều sử dụng cảm biến điện tử thay cho cột thủy ngân truyền thống, kết quả vẫn được quy đổi sang mmHg để đảm bảo tính thống nhất trong chẩn đoán và theo dõi.

Vì sao cơ thể cần duy trì huyết áp ổn định?

Một mức huyết áp phù hợp giúp máu lưu thông hiệu quả đến mọi cơ quan trong cơ thể.

Khi huyết áp ổn định:

• Não nhận đủ oxy để duy trì sự tỉnh táo và hoạt động của hệ thần kinh.
• Tim không phải làm việc quá sức để bơm máu.
• Thận được cung cấp đủ máu để lọc chất thải.
• Mạch máu ít chịu tổn thương hơn.
• Các cơ quan khác nhận đủ dưỡng chất để hoạt động bình thường.

Ngược lại, nếu huyết áp quá cao trong thời gian dài, thành mạch có thể bị tổn thương, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch và biến chứng khác. Nếu huyết áp quá thấp, các cơ quan có thể không được cung cấp đủ máu, dẫn đến chóng mặt, mệt mỏi hoặc ngất.

Vì vậy, mục tiêu không phải là huyết áp càng thấp càng tốt, mà là duy trì huyết áp trong phạm vi phù hợp theo từng cá nhân và theo hướng dẫn của bác sĩ.

Vì sao huyết áp không giống nhau ở mọi thời điểm?

Nhiều người lo lắng khi thấy buổi sáng đo được 118/76 mmHg, nhưng buổi chiều lại là 126/82 mmHg.

Thực tế, đây có thể là sự thay đổi sinh lý bình thường.

Huyết áp có thể tăng hoặc giảm do nhiều yếu tố như:

• Vừa vận động hoặc leo cầu thang.
• Uống cà phê, trà đặc hoặc hút thuốc.
• Căng thẳng, hồi hộp.
• Thiếu ngủ.
• Sau bữa ăn.
• Thời tiết nóng hoặc lạnh.
• Đau hoặc sốt.

Chính vì huyết áp luôn biến động, việc đo đúng thời điểm và đúng cách đóng vai trò rất quan trọng để kết quả phản ánh chính xác tình trạng sức khỏe.

MEDIFA chia sẻ: Trong quá trình tư vấn, chúng tôi gặp không ít khách hàng lo lắng vì các lần đo tại nhà cho kết quả khác nhau. Thực tế, sự dao động nhẹ giữa các lần đo là điều bình thường nếu chịu ảnh hưởng bởi sinh hoạt hằng ngày. Điều quan trọng là đo đúng quy trình, ghi nhận kết quả theo thời gian và trao đổi với bác sĩ khi có những thay đổi bất thường kéo dài.

Ghi nhớ nhanh

Nếu chỉ cần nhớ ba điều sau về huyết áp, hãy bắt đầu từ đây:

• Huyết áp là áp lực của dòng máu lên thành động mạch, được tạo ra bởi hoạt động co bóp của tim.
• Máy đo huyết áp luôn hiển thị hai chỉ số: huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương, cả hai đều có ý nghĩa trong đánh giá sức khỏe tim mạch.
• Huyết áp không cố định, mà thay đổi theo hoạt động và trạng thái của cơ thể. Điều quan trọng là theo dõi đúng cách và duy trì trong giới hạn phù hợp.

Chuyển sang chương tiếp theo

Đến đây, bạn đã hiểu huyết áp là gì và vì sao cơ thể cần duy trì huyết áp ổn định. Tuy nhiên, một câu hỏi quan trọng hơn là:

Bao nhiêu mới được coi là huyết áp bình thường? Liệu chỉ số 130/85 mmHg có đáng lo ngại? Người trẻ, người lớn tuổi hay phụ nữ mang thai có cùng một ngưỡng huyết áp hay không?

Trong Chương 3, MEDIFA sẽ giúp bạn đọc và hiểu đúng các chỉ số huyết áp theo từng nhóm đối tượng, đồng thời giải thích cách phân loại tăng huyết áp theo các khuyến cáo y khoa hiện hành để bạn biết khi nào cần theo dõi thêm và khi nào nên đến cơ sở y tế.